КАМЕНИЧКА ПАРОХИЈА ЗА УТРЕНАТА БОГОСЛУЖБА – СРЦЕТО НА ПРАВОСЛАВНОТО УТРИНСКО МОЛИТВЕНО СЛАВЕЊЕ
Откако се запознавме со основните богослужбени поими и со вечерната богослужба, на ред доаѓа утрената – една од најбогатите и најсодржајни служби во православната традиција. Денес најчесто се служи рано наутро, пред Светата Литургија, но нејзините корени се во древната христијанска практика: верните го дочекувале изгрејсонцето со молитва и славословие кон Бога.
Во богослужбениот живот на Црквата разликуваме секојдневна, празнична и воскресна утрена. Кога голем Господов, Богородичен или светителски празник ќе се совпадне со недела, се служи комбинирана утрена што ги обединува воскресните и празничните песнопенија и читања.
„Воскресна служба“ – што значи тоа?
Терминот често ги збунува верниците. Во богослужбените книги „воскресна служба“ не означува само празникот Пасха, туку секоја недела во годината. На црковен јазик „воскресение“ е името на неделниот ден, бидејќи секоја недела е „мал Велигден“ – постојан спомен на Христовото победоносно Воскресение.
Од царскиот дел до Шестопсалмието
Утрената започнува со т.н. царски дел. Називот потекнува од времето кога византиските цареви присуствувале на почетокот од службата. Денес тоа е воведен дел исполнет со молитви, псалми 19 и 20 и возгласи што нè воведуваат во главниот тек на богослужбата.
По него следува еден од највпечатливите моменти – Шестопсалмието. Се читаат шест псалми: 3, 37, 62, 87, 102 и 142. За време на читањето во храмот владее особена тишина: не се прават поклони, не се палат свеќи, не се движи народот. Светите Отци учат дека овие псалми го претставуваат човештвото што стои пред Бога и го очекува Неговото доаѓање. Во нив одекнуваат покајание, надеж, страв Божји и доверба во Божјата милост.
Од „Бог Господ“ до катизмите
По Шестопсалмието следува Големата ектенија, а потоа свечено се пее „Бог Господ и ни се јави“. Со овие зборови Црквата објавува дека Христос дошол во светот и ни се открил како Спасител.
Веднаш потоа се пеат тропарите на денот, празникот или воскресните. Тропарот е кратка богословска химна што ја носи суштината на празникот или светителот што се слави.
Следуваат седалните – песнопенија што го продлабочуваат значењето на празникот или воскресението. Името го добиле затоа што во древноста народот седнувал додека се пееле или читале.
Потоа доаѓаат катизмите. Зборот значи „седење“ и означува дел од Псалтирот поделен за богослужбена употреба. Во манастирите редовно се читаат според типикот. Во повеќето парохиски храмови денес најчесто се изоставуваат или скратуваат поради должината на службата и современите околности.
Полиелеј, воскресни тропари и Евангелие
На воскресните и големите празнични утрени се пеат Полиелите. Зборот значи „многу милост“ и ја велича Божјата милост кон човечкиот род. Најчесто опфаќа стихови од 134-тиот и 135-тиот псалм, а на одредени празници се додава и избран псалм со величание. Во многу храмови токму тогаш се отвораат царските двери и се палат сите светилки – миг на голема духовна радост.
По Полиелејот, во воскресните утрени се пее „Благословен си Господи, научи ме на Твоите повелби“. Овие воскресни тропари се меѓу најубавите химни посветени на Христовото Воскресение и нè потсетуваат на жените мироносици кои го нашле празниот гроб и ја примиле радосната вест од ангелот.
Централен момент на утрената е читањето на Евангелието. На воскресна утрена секогаш се чита едно од единаесетте воскресни евангелија за јавувањата на воскреснатиот Христос. На празничните утрени се чита евангелие поврзано со конкретниот празник.
По воскресното евангелие, во неделните денови се пее „Откако го видовме Христовото воскресение“. Ова е исповед дека преку верата и сведоштвото на Црквата и ние стануваме сведоци на Христовото Воскресение. На некои празнични утрени ова песнопение не се пее, зашто централно место зазема самиот празник.
Од 50-тиот псалм до Големото славословие
Потоа се чита 50-тиот псалм – најпознатиот покаен псалм на цар Давид. Црквата нè потсетува: без покајание нема вистинска духовна радост.
Следува Канонот – еден од најбогатите и најдлабоки делови на утрената. Се состои од девет песни поврзани со девет библиски песни од Светото Писмо. Во денешната практика втората песна речиси никогаш не се чита, па вообичаено слушаме осум песни, иако канонот формално останува составен од девет.
По третата песна се чита мала ектенија, а потоа кондак, икос и седален. Кондакот ја сумира суштината на празникот, а икосот е негово пошироко поетско објаснување. По шестата песна повторно следува мала ектенија со кондак и икос.
На крајот од секоја песна се пее катавасија – свечен завршен ирмос што ги обединува песнопенијата во една целина. Во древноста двата хора се симнувале од своите места и се собирале во средината на храмот за заедничко пеење. Оттаму и името „катавасија“, што значи „слегување“.
Помеѓу осмата и деветата песна се пее песната со која ја величаме Пресвета Богородица.
По канонот следуваат светилните. Тие Го прославуваат Христа како Светлина на светот и го подготвуваат преминот кон завршниот дел на утрената.
Потоа се пеат пофалните псалми и стихири со зборовите: „Сè што дише да Го фали Господа“. Целото создание е повикано да Му воздаде слава на својот Творец.
Во воскресните утрени по нив следува евангелската стихира – посебно песнопение поврзано со воскресното евангелие што било прочитано претходно.
Круна на целата утрена е Големото славословие: „Слава на Бога во висините и на земјата мир“. Ова е една од најстарите христијански химни, исполнета со благодарност и славење на Света Троица.
На самиот крај се пее завршниот тропар што ја заокружува богословската порака на денот или празникот и нè подготвува за Светата Божествена Литургија.
Не само вовед, туку духовно патување
Кога внимателно ќе го разгледаме текот на утрената, јасно е дека таа не е само вовед во Литургијата. Таа е духовно патување – од покајанието кон радоста, од темнината кон светлината, од очекувањето кон средбата со воскреснатиот Христос.
Затоа Светите Отци ја сметале за едно од најголемите богатства на православното богослужение. Присуството на утрената не е само подготовка за Литургијата, туку вистинско учество во молитвениот живот на Црквата.
Подготви: Каменичка парохија